Jacoba van Tongeren (1903-1967)

Jacoba van Tongeren, schilderij van Max Nauta uit 1945. Foto: Rogier Veldman

 

Jacoba van Tongeren (1903-1967) was een markante verzetsvrouw die duizenden mensen het leven redde. Als enige vrouw richtte zij tijdens de Tweede Wereldoorlog een grote verzetsgroep op, die zij vijf jaar lang leidde: Groep 2000. Zij stond aan de wieg van het blad Vrij Nederland. Groep 2000 zorgde tussen 1940 en 1945 voor zo’n 4500 onderduikers via het distribueren van geroofde voedselbonnen. Zij bracht de voedselbonnen deels zelf aan onderduikers, wat haar de de bijnaam “de Bonnenkoningin’ bezorgde.  Zij  had een speciaal bonnenvest laten maken, waarin zij 5.000 voedselbonnen kon vervoeren en dat zij droeg onder haar jas, zie het patroon hieronder. Als het bonnenvest gevuld was, had Jacoba het uiterlijk van een zwangere vrouw.

 

Patroon van het Bonnenvest, dat Jacoba onder haar jas droeg en waarin zij duizenden voedselbonnen kon vervoeren. Als het vest gevuld was, gaf het haar het uiterlijk van een zwangere vrouw.

De circa 150 leden van haar groep kenden elkaar niet bij naam, maar bij nummer. Vanwege geheimhouding had Jacoba een speciale code bedacht. In plaats van namen en adressen gebruikte Groep 2000 cijfercodes waardoor vrijwel iedereen de oorlog overleefde.

Jacoba bedacht een Code, voor Groepsleden en onderduikers, waarin letters in cijfers werden veranderd. Deze Code heeft vele honderden mensenlevens gered.

Toch was Jacoba van Tongeren en haar Groep 2000 tot voor kort, ook onder historici, onbekend.

Band met embleem van de Groep, die om de arm gedragen werd. Ontworpen door Max Nauta. Bovenop de bijbel staat de Pelikaan, die zichzelf de borst openrijt om zijn jongen te voeden. Een symbool ontleend aan de vrijmetselarij. Dit embleem is gebruikt vanaf mei 1944, toen Groep 2000 formeel een verzetsgroep van de Hervormde Kerk werd. De symbolen van Pelikaan aan Bijbel symboliseren de twee (geheime) steunpilaren van Groep 2000: de Vrijmetselarij en de Hervormde Kerk. Foto: Rogier Veldman

 

 

Jacoba van Tongeren is niet alleen vanwege haar bescheidenheid en discretie bij de geschiedschrijving over de oorlog over het hoofd gezien, maar ook omdat zij een vrouw was. En omdat haar verzetsgroep niet Groep van Tongeren heette, maar ‘2000’, de code van Jacoba.

Jacoba van Tongeren na de oorlog (uitsnede uit foto bij herdenking bij het Weteringplantsoen in 1945.

Jacoba werd na de oorlog ziek en bedlegerig en overleed in 1967 onbekend en vergeten in Bergen (NH).

De Oorkonde van Groep 2000 is opgedragen aan Z.K.H. Prins Bernhard, als Opperbevelhebber der Binnenlandse Strijdkrachten. Deze Oorkonde is aan hem aangeboden door Jacoba op 23 juli 1945 overhandigd. Ontwerp : Max Nauta.

In 2013 vond haar neef Paul van Tongeren in een archief Jacoba’s handgeschreven memoires en besloot haar levensverhaal in boekvorm uit te geven. In 2015 verscheen Jacoba van Tongeren en de onbekende verzetshelden van Groep 2000 (1940-1945); door Paul van Tongeren en Trudy Admiraal; Aspekt ISBN: 9789461534835

Het boek werd direct getipt bij DWDD, was in no time uitverkocht en is intussen toe aan de vijfde druk.

Wijlen burgemeester Eberhard van der Laan krijgt het eerste exemplaar van het boek aangeboden door Job Cohen, voorzitter Amsterdams 4 en 5 mei comité op 21 maart 2015. Foto Michiel Aalbers.

Op 4 mei 2016 werden 6 bruggen in Amsterdam vernoemd naar vrouwelijke verzetshelden: Jacoba van Tongeren, Frieda Belinfante, Henriette Pimentel, Hester van Lennep, Henriette Voûte en Hannie Schaft.

Voor meer informatie over Groep 2000, zie https://nl.wikipedia.org/wiki/Groep_2000
Paul en zijn echtgenote Els van Tongeren bij de in 2016 naar Jacoba vernoemde brug. Foto Mieke Baracs.
Jacoba van Tongeren in het Vondelpark eind ’30er jaren.
Jacoba van Tongeren, waarschijnlijk pasfoto, datum onbekend.